Uoči izlaska knjige “Rezolucija 808: Unutar Tribunala za bivšu Jugoslaviju”, autori istražuju nevidljive aktere koji su omogućili rad Suda u Hagu tokom 24 godine. Knjiga je rezultat pomnog rada nizozemske novinarke Jorie Horsthuis i italijanskog fotografa Martina Lombezzija, koji su željeli prikazati ljudske priče o transplantaciji pravde na Balkanu.
Iz aviona se spuštajući u Haagu u zimu 1994. godine, bivši australijski policajac Bob Reid suočio se s izazovima međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju (MKSJ). Tokom svog prvog dolaska, MKSJ je bio tek u fazi osnivanja bez uhodanih procedura, a Ujedinjene nacije nisu osigurale sredstva za prevodioce. Reid i njegov “Tim 1” ušli su u ratnu zonu pod vojnom pratnjom, posjećujući logor “Omarska” u Prijedoru s ciljem prikupljanja dokaza o ratnim zločinima.
Godinama kasnije, Reid je igrao ključnu ulogu u vađenju ratnih dnevnika Ratka Mladića iz Beograda. Sudska drama koja je proizašla iz tih rani aktivnosti privukla je pažnju medija, ali nova knjiga koja će biti objavljena krajem ovog mjeseca donosi drugačiju perspektivu na te događaje. Horsthuis i Lombezzi kroz svoj rad istražuju život običnih ljudi koji su radili u pozadini, poput prevodilaca, zaštitara i radnika u fotokopirnicama, čiji su životi bili neodvojivo povezani s radom suda.
Priče iza kulisa MKSJ-a
“Međunarodna javnost obično dobija samo uglađene, proračunate izjave glasnogovornika ili predstavnika institucija, iza čijih riječi stoji jasno osmišljena politička strategija,” izjavila je Horsthuis, naglašavajući kako priče običnih ljudi koje su radili iza kulisa suda nude iskreniji i realniji pogled na događaje. Pristup tim ljudima zahtijevao je iscrpljujuće pregovore sa službom za odnose s javnošću, koja je nastojala očuvati imidž suda.
U kroz razgovore, autori su naišli na ljudske sudbine, uključujući Elmedinu Podrug, koja je, kao bivša studentica iz Sarajeva, prevodilaću posao na suđenju generalu Galiću, istovremeno prepoznajući svoja komšijska imena na spiskovima svjedoka. Horsthuis povlači paralelu između novinara i prevodilaca, naglašavajući težinu koju oni nose, dok su one prisiljene ponovo slušati užasne priče iz rata.
Ostaci rata i znakovi sjećanja
Lombezzi, s druge strane, provodio je vrijeme u arhivima MKSJ-a, fokusirajući se na materijalne dokaze. Na površinu su iznijeti predmeti, poput satova pronađenih u masovnim grobnicama žrtava genocida u Srebrenici, koji pružaju naučne dokaze o masovnim pogubljenjima koja su se dogodila tog kobnog dana. Ove fotografije stvaraju snažan emocionalni kontrast, a svakodnevni predmeti iz prošlosti evociraju sjećanja na ratne zločine.
U istraživanju lokalnog pravosudnog sistema u Bosni i Hercegovini, Srbiji i na Kosovu, autori su naišli na probleme s kojima se suočavaju domaće institucije. Umjesto očekivanog društvenog odbacivanja, osuđeni ratni zločinci često se u regiji dočekuju kao “slavne ličnosti”, a njihovo prisustvo dodatno polarizira društvo.
Knjiga “Rezolucija 808” predstavlja višeslojan i ljudski historijski instrument, koji nastoji razbiti krute, etnički polarizovane narative prošlosti. “Napisali smo je da mlađim generacijama pružimo prostor da se odmaknu od propagande i sagledaju ljudsku cijenu,” zaključila je Horsthuis, ostavljajući snažan podsjetnik da se istinska pravda ne nalazi samo u sudskim odlukama, već i u hrabrosti običnih ljudi koji se bore protiv zaborava.